ข้อเสื่อม (Osteoarthritis) เป็นภาวะที่ “ผิวข้อ” หรือกระดูกอ่อนที่ทำหน้าที่เป็นเบาะรองกระดูกค่อย ๆ สึกบางลง ทำให้ข้อเสียดสีกันมากขึ้น จนเกิดอาการปวด ตึง ขัด และเคลื่อนไหวได้ไม่เหมือนเดิม หลายคนคิดว่าเป็นโรคของผู้สูงอายุเท่านั้น แต่จริง ๆ แล้วข้อเสื่อมสามารถเกิดได้ตั้งแต่อายุยังไม่มาก หากมีปัจจัยเสี่ยงสะสม
บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจว่า ข้อเสื่อมเกิดจากอะไร โดยเน้น 4 ปัจจัยหลักที่พบได้บ่อยที่สุด ได้แก่ อายุ น้ำหนัก พฤติกรรม และพันธุกรรม พร้อมแนวทางลดความเสี่ยงที่ทำได้จริงในชีวิตประจำวัน
ภายในข้อของเรา จะมีกระดูกอ่อนหุ้มปลายกระดูก ทำหน้าที่ช่วยให้ข้อเคลื่อนไหวได้ลื่นและรับแรงกระแทก เมื่อกระดูกอ่อนนี้เสื่อมสภาพหรือสึกหายไปบางส่วน จะเกิด
ผิวข้อไม่เรียบ เสียดสีมากขึ้น
เกิดการอักเสบภายในข้อเป็น ๆ หาย ๆ
ขยับแล้วติดขัด มีเสียงกรอบแกรบ
ปวดและตึงข้อ โดยเฉพาะหลังใช้งานหรือหลังตื่นนอน
ข้อที่พบบ่อย: ข้อเข่า ข้อสะโพก กระดูกสันหลัง ข้อนิ้วมือ
อายุเป็นปัจจัยสำคัญ เพราะเมื่อเวลาผ่านไป โครงสร้างที่ทำหน้าที่รองรับแรงในข้อจะค่อย ๆ เสื่อมตามธรรมชาติ เช่น
กระดูกอ่อนซ่อมแซมตัวเองช้าลง
น้ำหล่อเลี้ยงข้ออาจลดคุณภาพ
กล้ามเนื้อรอบข้ออ่อนแรงลง ทำให้ข้อรับแรงมากขึ้น
เพราะอายุเป็นเพียง “ตัวเร่งตามธรรมชาติ” แต่ถ้ามีปัจจัยอื่นร่วม เช่น น้ำหนักเกิน ใช้ข้อหนัก หรือมีอุบัติเหตุ ก็ทำให้เสื่อมเร็วขึ้นได้
สรุป: อายุเพิ่ม = ความเสี่ยงเพิ่ม แต่เรายังชะลอได้ด้วยการดูแลปัจจัยอื่น ๆ
น้ำหนักตัวมีผลโดยตรงกับข้อที่รับน้ำหนัก เช่น ข้อเข่าและข้อสะโพก เพราะทุกก้าวที่เดินคือแรงกดที่ข้อจะต้องรับ
เมื่อมีน้ำหนักเกิน:
ข้อรับแรงกดมากขึ้นทุกครั้งที่เดิน/ขึ้นบันได
กระดูกอ่อนสึกเร็วขึ้น
อาการปวดข้อเกิดง่ายและเป็นบ่อยขึ้น
ไขมันในร่างกายสามารถเกี่ยวข้องกับสารกระตุ้นการอักเสบได้ ทำให้อาการปวดข้อเป็น ๆ หาย ๆ ได้ง่ายขึ้นในบางคน
สรุป: ลดน้ำหนักแม้เพียงเล็กน้อย ก็ช่วยลดภาระข้อและลดอาการปวดได้ชัดเจนในหลายราย
พฤติกรรมในชีวิตประจำวันเป็นตัวที่ “แก้ได้” และส่งผลมาก โดยเฉพาะคนทำงานและคนที่ต้องใช้ร่างกายหนัก
นั่งพับเพียบ/ขัดสมาธินาน ๆ ทำให้เข่างอมากและกดผิวข้อ
นั่งยอง ๆ หรือคุกเข่า เป็นประจำ
ขึ้นลงบันไดบ่อย โดยไม่มีการเสริมกล้ามเนื้อรอบเข่า
ยกของหนักผิดท่า หรือบิดตัวตอนยก
เล่นกีฬากระแทกสูง (กระโดด/วิ่งหนัก ๆ) แบบไม่วอร์มอัพ
ใส่รองเท้าไม่เหมาะสม เช่น พื้นแข็งมาก ไม่มีซัพพอร์ต
นั่งนาน กล้ามเนื้ออ่อนแรง โดยเฉพาะกล้ามเนื้อหน้าขาและสะโพก
กล้ามเนื้อรอบข้อคือ “ตัวพยุง” เมื่อกล้ามเนื้ออ่อนแรง ข้อจะรับแรงแทนมากขึ้น ทำให้เสื่อมเร็วขึ้นและปวดง่ายขึ้น
สรุป: ข้อเสื่อมไม่ได้เกิดจากการใช้งานอย่างเดียว แต่เกิดจากการใช้งาน “ผิดรูปแบบ” และขาดการพยุงด้วยกล้ามเนื้อ
พันธุกรรมมีผลต่อความเสี่ยงข้อเสื่อมในหลายมุม เช่น
รูปร่าง/แนวข้อ (เช่น เข่าโก่ง เข่าชิด)
คุณภาพกระดูกอ่อนและเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน
แนวโน้มการอักเสบของร่างกาย
ประวัติคนในครอบครัวมีข้อเสื่อมเร็ว
แม้เปลี่ยนพันธุกรรมไม่ได้ แต่เราสามารถ “ชะลอ” ได้ด้วยการควบคุมน้ำหนัก เสริมกล้ามเนื้อ และหลีกเลี่ยงพฤติกรรมที่ทำร้ายข้อ
สรุป: พันธุกรรมเป็นพื้นฐาน แต่พฤติกรรมและน้ำหนักเป็นตัวกำหนดความเร็วของข้อเสื่อม
นอกจาก 4 สาเหตุหลัก ยังมีปัจจัยเสี่ยงอื่นที่เจอได้บ่อย เช่น
เคย อุบัติเหตุข้อ มาก่อน (เอ็นฉีก กระดูกแตก ข้อเคลื่อน)
อาชีพที่ต้องใช้ข้อหนักซ้ำ ๆ (ยกของ คุกเข่า นั่งยอง)
กล้ามเนื้อไม่สมดุล/ท่าทางผิด (Posture)
ข้ออักเสบเรื้อรังบางชนิด (ควรประเมินโดยแพทย์)
ถ้ามีอาการเหล่านี้บ่อย ๆ ควรเริ่มดูแลจริงจัง
ปวดข้อหลังใช้งาน หรือปวดเวลาขึ้นลงบันได
ข้อฝืดตึงหลังตื่นนอนหรือหลังนั่งนาน
ขยับแล้วมีเสียง “กรอบแกรบ”
เข่าบวมเป็น ๆ หาย ๆ
เริ่มหลีกเลี่ยงการเดินไกล/ขึ้นบันไดเพราะเจ็บ
เริ่มจากลดหวาน ลดของทอด เพิ่มโปรตีนดีและผัก และทำให้ทำได้ต่อเนื่อง
เน้นกลุ่ม หน้าขา สะโพก แกนกลางลำตัว เพื่อช่วยพยุงข้อ
ถ้าปวดมากควรเริ่มจากท่าเบา ๆ หรือปรึกษานักกายภาพ
ลดการนั่งพับเพียบ/ยองนาน ๆ
ยกของให้ถูกท่า (งอเข่า หลังตรง)
หลีกเลี่ยงกิจกรรมกระแทกสูงถ้าปวดข้อบ่อย
เลือกรองเท้าที่ซัพพอร์ตดี
ถ้าปวดต่อเนื่องเกิน 2–3 สัปดาห์ หรือบวมแดงร้อน ควรประเมินโดยแพทย์ เพื่อแยกโรคข้ออื่น ๆ และวางแผนรักษาให้เหมาะ
ข้อเสื่อมเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน โดยเฉพาะ อายุ น้ำหนัก พฤติกรรม และพันธุกรรม
อายุเพิ่มทำให้ความเสื่อมสะสมเพิ่ม
น้ำหนักเกินเพิ่มแรงกดและการอักเสบ
พฤติกรรมใช้ข้อผิดวิธีทำให้เสื่อมเร็ว
พันธุกรรมกำหนดความเสี่ยงพื้นฐาน แต่ชะลอได้ด้วยการดูแล
หากเริ่มมีอาการปวด ตึง ขัด หรือบวมเป็น ๆ หาย ๆ การปรับพฤติกรรมและเสริมกล้ามเนื้ออย่างถูกวิธีตั้งแต่เนิ่น ๆ จะช่วยชะลอข้อเสื่อมและทำให้ใช้ชีวิตได้สบายขึ้นมาก
แนะนำคลินิก www.sasipongclinic.com
คลินิกเริ่มเปิดบริการปี 2557 และให้การตรวจรักษาผู้ป่วยเฉพาะทางกระดูกและข้อใน อ. หาดใหญ่ และสงขลา ปัจจุบันมีผู้รับบริการมาจากจังหวัดในพื้นที่ภาคใต้ตอนล่าง
©2023. sasipongclinic. All Rights Reserved.